دراوەکان بە درێژایی هەزاران ساڵ گەشەیان کردووە. زۆربەی ئەو دراوەی ئەمڕۆ بەکاریدەهێنین لە دراوی کاغەزی و سکە پێکدێت. ئەوان گەیشتوونەتە ئەم قۆناغە پێشکەوتووە دوای گەشەکردن لەگەڵ ئابووری جیهان. هەر وڵاتێک دراوی کاغەزی و سکەی تایبەت بە خۆی هەیە. ناوی دراوەکەش لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر جیاوازە.
بیتکۆین نوێترین جۆری دراوە لەم مێژووە درێژەی گەشەسەندنی دراودا. داهێنانێکی زۆر نوێیە، لە ساڵی 2008 لەلایەن کەسێکی نەناسراو بە ناوی ساتۆشی ناکامۆتۆ داهێنراوە.
دراوێکی کریپتۆ تەنها بۆ بەکارهێنان لەسەر ئینتەرنێتە. فیزیکی نییە بەڵکو وەک نەرمەکاڵای کۆمپیوتەر وایە لە سروشتدا. زۆرێک لە بازرگانییەکانی سەر ئینتەرنێت ڕێگە بە بەکارهێنانی نادەن و هەندێک وڵاتیش بەکارهێنانی دراوە کریپتۆییەکانیان قەدەغە کردووە.
هەر بیتکۆینێک فایلێکە لەسەر کۆمپیوتەرێک کە لە جزدانێکی دیجیتاڵیدا هەڵگیراوە. بیتکۆینەکان دەتوانرێت بنێردرێن و وەربگیرێن بەڵام هەمیشە لە جزدانێکی دیجیتاڵیدا دەهێڵرێنەوە. ئەمە وەک دراوێکی ئاسایی وایە بەڵام بە شێوەی نەرمەکاڵا. هەروەها دەکرێت تەنها بەشێک لە بیتکۆینێک وەک پارەدان بنێردرێت.
لە هەمان کاتدا، زێڕ ناسینەوەیەکی مێژوویی گەورەی هەیە وەک کانزایەکی بەنرخ. خەڵک مەیلیان هەیە پەیوەندییەکی گەورەیان لەگەڵیدا هەبێت. ناوێکە کە متمانەیان پێیەتی. پێیان وایە زێڕ هەمیشە بەنرخ دەبێت و بۆیە هەبوونی وەبەرهێنانێکی ژیرانەیە. ئەم بۆچوونە لە سەرانسەری جیهاندا باوە. زۆرێک لە کولتوورەکان پەیوەندییەکی گەورەتریان لەگەڵ زێڕدا هەیە. هەندێکیان وەک خشڵ، زێڕ و زیو، و مەبەستی نەریتی دیکە بەکاریدەهێنن. هەموو ئەمانە وادەکەن زێڕ ناوێکی زۆر متمانەپێکراو بێت بۆ هەمووان. زێڕ بۆ ماوەیەکی زۆر وەک دراو بەکارهاتووە.
زێڕ و بیتکۆین بەراوردێکی گەورە پێکدەهێنن. ئەوان بە تەواوی پێچەوانەی یەکترن. زێڕ کانزایەکی ڕەقە کە زۆر گرانبەهایە. بیتکۆین بوونێکی فیزیکی نییە و دراوێکی گریمانەیی سەر ئینتەرنێتە.
هەردووکیان سەرنجێکی زۆر دروست دەکەن. زێڕ نەک تەنها بەهۆی شێوە جوانەکەی و بەهای بەرزەوە بەڵکو بەهۆی بەکارهێنانی وەک خشڵیشەوە، بەتایبەتی لەلایەن ژنانەوە. بیتکۆین دراوی گریمانەیی ئینتەرنێتە. نەک تەنها سەرنجێکی خەیاڵی هەیە بەڵکو پێشتر بەکارهێنانێکی گەورەی هەیە. هەروەها بەڵێنێکی گەورەی بۆ داهاتوو هەیە.
سوود و زیانەکانی بەکارهێنانی زێڕ یان بیتکۆین وەک دراو هەیە. خەڵک لە تام و هەڵبژاردەکانیاندا جیاوازن. ئەوە پشت بەوە دەبەستێت کە تۆ چی بە باشتر دەزانیت. دۆخ و بارودۆخەکانیش جیاوازن. ئەوان ڕۆڵێکی زۆر گرنگ دەگێڕن لە دیاریکردنی ئەوەی کام دراو بەکاربهێنرێت.
لێرەدا سوود و زیانەکانی هەردوو زێڕ و بیتکۆین خراونەتەڕوو.
زێڕ
لایەنە باشەکان
- زێڕ دەکرێت بە شێوەیەکی فیزیکی لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر بگوازرێتەوە.
- زێڕ وەک دراو بەکارهاتووە چونکە ڕێژەی بەها-بۆ-کێشی بەرزە. بڕێکی کەمتر پێویستە هەڵبگیرێت بە بەراورد لەگەڵ کانزایەکی هەرزانتر وەک زیو. دەتوانرێت بکێشرێت و ئاڵوگۆڕ بکرێت. دواتر دەتوانرێت بکرێتە شێوەی تر. کارلێکنەکەرە و ڕەنگی ناگۆڕێت.
- زێڕ ناتوانرێت لەناو ببرێت. بیتکۆینەکان لەوانەیە بسڕدرێنەوە یان لەناو ببرێن بەهۆی ڤایرۆسەوە.
لایەنە خراپەکان
- زێڕ زۆر گرانبەهایە. بۆ زۆرێک لە خەڵکی جیهان قورسە کە بتوانن بیکڕن. هەروەها، پارەدانە کەمەکان ناتوانرێت بە زێڕ بکرێت بەهۆی بەهای بەرزەوە.
- بەردەستبوونی سنووردارە. تەنها بڕێکی سنووردار لە زێڕ لەسەر زەوی بەردەستە. سروشتییە و ناتوانین زێڕی نوێ دروست بکەین.
- بەهۆی بەهای زۆرەوە، هاندەرە بۆ تاوانەکانی وەک دزی و ڕاوڕووت. ئەم تاوانانە بە ئاسانی دەتوانن خوێنڕشتن دروست بکەن.
- هیچ سیستەمێکی بەربڵاو لە جیهاندا زێڕ وەک دراو بەکارناهێنێت. پارەدانە گەورەکانیش بەزۆری بە شێوەی بڕێکی زۆر لە دراو لە ڕێگەی مامەڵە بانکییەکانەوە ئەنجام دەدرێن.
بیتکۆین
لایەنە باشەکان
- بە پێچەوانەی زێڕەوە، بیتکۆینی نوێ دەتوانرێت دروست بکرێت. لە ڕاستیدا، دروستکردنی بیتکۆینی نوێ کارێکە کە بۆ خەڵک کراوەیە. ئەم پرۆسەیە پێی دەوترێت کانزاکردن (ماینینگ).
- بە پێچەوانەی زێڕەوە، بیتکۆین دەتوانرێت بە ئاسانی بۆ پارەدانە زۆر بچووکەکان بەکاربهێنرێت. ئەوان گریمانەیین و بەشێک لە بیتکۆین دەتوانرێت وەک پارەدان بەکاربهێنرێت.
- دەتوانن یارمەتی بازرگانییە بچووکەکان بدەن پارە پاشەکەوت بکەن بە دوورکەوتنەوە لە پارەدان لە ڕێگەی نێوەندگیرەکانەوە وەک ماستەرکارد، ڤیزا، پەیپاڵ، هتد.
- بیتکۆین لامەرکەزییە. لەلایەن هیچ دەسەڵاتێکی ناوەندییەوە وەک بانک کۆنتڕۆڵ ناکرێت. تۆڕی کۆمپیوتەری بیتکۆین هاوتا-بۆ-هاوتایە (peer-to-peer). لە تۆڕە کۆمپیوتەرییە هاوتا-بۆ-هاوتاکاندا، هەموو کۆمپیوتەرە بەشداربووەکان هەمان ڕۆڵیان هەیە. هیچ کۆمپیوتەرێکی پشتبەستوو نییە. مامەڵەیەکی بیتکۆین لە لیستێکی گشتیدا بە ناوی بلۆکچەین (blockchain) پاشەکەوت دەکرێت. ئەمەش یارمەتی دەدات لە ڕێگریکردن لە کێشەکان و پاراستنی سیستەمەکە بە شێوەیەکی ڕێک و پێک کار بکات.
- بەکارهێنەر دەتوانێت مامەڵەکە بە نەناسراوی بهێڵێتەوە و وردەکارییەکانی خۆی بشارێتەوە. ئەمەش وردەکارییەکانی وەک ژمارەی هەژمار دەگرێتەوە. بەکارهێنانی نەناسراوی بیتکۆین زۆر باوە.
لایەنە خراپەکان
- بیتکۆین تەنها لەسەر ئینتەرنێت بەردەستە. تەنانەت لەسەر ئینتەرنێتیش، زۆرێک لە بازرگانییەکان بیتکۆین وەرناگرن. هەندێک وڵات ڕێگە بە بەکارهێنانی بیتکۆین نادەن.
- بیتکۆین لەوانەیە بەهۆی هاککردن، سڕینەوە، و ڤایرۆسەوە لەدەست بچێت.
- داهاتوویەکی نادیاریان هەیە چونکە تەنانەت لەسەر ئینتەرنێتیش دراوی ئاسایی زۆر زیاتر بەکاردێت بە بەراورد بە بیتکۆین.
داهاتوو
Bitcoin
داهاتووی دراو چییە پرسیارێکی زۆر گرنگە. خەڵک سەلامەتی پارەکانیان دەوێت لە هەموو شتێک زیاتر. بە ئاشکرا نایانەوێت سەرمایە بەدەستهاتووەکەیان لەدەست بدەن. ئەوان مەیلیان هەیە متمانە بە ڕێگاکانی نەریتی بکەن مەگەر ئەوەی کە جێگرەوەکە نەک تەنها سەلامەت بێت بەڵکو سەرنجڕاکێشیش بێت بۆیان.
بیتکۆین زۆر نوێیە. هەرچەندە داهاتووی هیوابەخش دەردەکەوێت، بەڵام نادڵنیاییەکان دەمێننەوە چونکە هەندێک وڵات ڕێگە بە بەکارهێنانی نادەن. هەمان شت بۆ زۆرێک لە بازرگانییەکان دەگونجێت. جێگرەوەکانی دراوی ئاسایی کە تاقیکراونەتەوە زۆر زیاتر بەکاردێن تەنانەت لەسەر ئینتەرنێتیش.
لە دۆخێکی وادا زۆر شت پشت بەوە دەبەستێت کە بیتکۆین لە داهاتوودا چۆن گەشە دەکات. دەبێت ڕۆڵێک بگرێتە ئەستۆ کە زیاتر ناوەندی بێت بۆ بازرگانی، پیشەسازی، و ئابووری جیهان لەبری ئەوەی تەنها یاریزانێکی لاوەکی بێت.
زێڕ
زێڕ بە سروشتی دراوێکی باش دروست دەکات بەهۆی ئەو هۆکارانەی کە پێشتر باس کراون. بەڵام، قەبارەی بەکارهێنانی ناتوانێت فراوان بێت چونکە زۆر کەس ناتوانن بەدەستی بهێنن. بۆ ئەنجامدانی پارەدانە گەورەکان لە بازرگانی و مامەڵەدا باشە. بەهای بەرز، جوانی بریقەدار، پەیوەندی سۆزداری، و بەکارهێنانی نەریتی هەمیشە وەک جێگرەوەیەکی گونجاو بۆ بەکارهێنانی دراو دەیهێڵێتەوە. هەروەها دەتوانرێت بە ئاسانی بکرێتە شتی بەنرخی تر وەک خشڵ. داهاتووی زێڕ هەمیشە بەڵێندەر دیارە، هەرچەندە تەنها بۆ ئەو کەسانەی کە دەوڵەمەندن و توانایان هەیە.
